Goed zorgen voor een ander vraagt ook zorg voor jezelf
Wie werkt met kinderen, jongeren en gezinnen, weet dat hulpverlenen meer vraagt dan kennis, methodieken en gesprekstechnieken. Natuurlijk zijn deskundigheid, diagnostische vaardigheden en professionele kaders belangrijk, maar in de praktijk neemt een hulpverlener ook altijd zichzelf mee. De manier van luisteren, reageren, afstemmen, begrenzen en verdragen speelt voortdurend mee in het contact met de ander. Juist daarom is zelfzorg geen bijzaak, maar een wezenlijk onderdeel van professioneel handelen.
Dat is ook de centrale boodschap in het boek Take Care! van Carla Schellings: wie duurzaam beschikbaar wil zijn voor anderen, moet ook leren zorgen voor zichzelf.
Take Care! Zelfzorg voor professionele begeleiders — Carla Schellings (2016)
Naar buiten gericht, jezelf uit het oog verloren
In het boek richt Schellings zich op professionele begeleiders die in hun werk intensief betrokken zijn bij andere mensen. Ze beschrijft hoe hulpverleners vaak gewend zijn hun aandacht vooral naar buiten te richten. De cliënt, het kind, de jongere of het gezin staat centraal, en de professional probeert aan te sluiten bij wat nodig is. Dat is waardevol en noodzakelijk, maar het brengt ook een risico met zich mee: wanneer de aandacht steeds bij de ander ligt, kan de professional zichzelf uit het oog verliezen.
Signalen van vermoeidheid, spanning, irritatie of overbelasting worden dan gemakkelijk genegeerd, terwijl die signalen juist belangrijke informatie geven over de balans tussen draagkracht en draaglast.
Zelfzorg als professionele houding, niet als vrije tijd
Schellings maakt duidelijk dat zelfzorg niet alleen gaat over ontspannen na werktijd of af en toe rust nemen. Het gaat om een bredere professionele houding waarin de hulpverlener zichzelf serieus neemt als instrument in het werk.
Dat betekent stilstaan bij vragen als:
- Wat doet deze situatie met mij?
- Waar ligt mijn grens?
- Welke verantwoordelijkheid is van mij, en welke niet?
- Wat heb ik nodig om zorgvuldig te kunnen blijven werken?
Zo wordt zelfzorg niet losgekoppeld van het werk, maar juist verbonden met de kwaliteit van de begeleiding. Een professional die zichzelf goed kent en tijdig opmerkt wanneer de spanning oploopt, kan bewuster reageren en beter blijven afstemmen.
De reflectieve professional
Deze gedachte sluit aan bij het concept van reflectief handelen. Schön (2017) beschrijft de professional als een reflectieve professional: iemand die niet alleen kennis toepast, maar ook onderzoekt wat er in het eigen handelen gebeurt.
In de jeugdhulp en zorg is dat belangrijk, omdat hulpverlening vaak plaatsvindt in complexe situaties waarin geen standaardoplossing bestaat. Een kind of gezin brengt verschillende vragen, emoties en zorgen mee, maar ook de professional reageert daarop vanuit eigen ervaringen, waarden en verwachtingen. Reflectie helpt om daar zicht op te houden. Het voorkomt dat een hulpverlener alleen maar doorgaat, harder gaat werken of ongemerkt te veel verantwoordelijkheid naar zich toetrekt.
Wat onderzoek zegt over burn-out en compassiemoeheid
Ook de literatuur over burn-out en compassiemoeheid onderstreept het belang van zelfzorg — een thema waar Take Care! uitgebreid op reflecteert. Maslach en Leiter (2016) beschrijven burn-out als een proces waarin emotionele uitputting, afstandelijkheid en een verminderd gevoel van bekwaamheid kunnen ontstaan. Dit is juist relevant in beroepen waarin professionals veel relationeel en emotioneel werk verrichten.
Figley beschrijft daarnaast compassiemoeheid: de emotionele belasting die kan ontstaan wanneer professionals langdurig worden blootgesteld aan de spanning, kwetsbaarheid of pijn van anderen. Betrokkenheid is dan niet het probleem; het ontbreken van herstel, begrenzing en ondersteuning kan dat wel worden.
Skovholt en Trotter-Mathison (2016) benadrukken daarom dat veerkracht, professionele grenzen en ruimte voor herstel essentieel zijn om gezond te blijven werken in hulpverlenende beroepen. Ook onderzoek naar zelfcompassie laat zien dat mildheid naar jezelf kan bijdragen aan psychologisch welzijn en het voorkomen van overbelasting bij professionals (Crego et al., 2022).
Wat dit betekent voor Op Maat
Voor organisaties zoals Op Maat is deze boodschap belangrijk. In het werken met kinderen, jongeren en ouders staat afstemming centraal. Een professional moet sensitief kunnen reageren, kunnen verdragen dat verandering tijd kost en kunnen aansluiten bij verschillende perspectieven. Tegelijkertijd vraagt dit werk om begrenzing: niet alles kan direct worden opgelost, en niet elke zorg kan door één professional worden gedragen.
Zelfzorg betekent daarom ook dat hulpverleners gebruikmaken van overleg, supervisie, intervisie en teamreflectie. Door ervaringen te delen en samen te onderzoeken wat een situatie vraagt, wordt de verantwoordelijkheid niet bij één persoon gelegd, maar als team gedragen. Dat draagt bij aan zorgvuldigheid, maar ook aan werkplezier en professionele duurzaamheid.
Zelfzorg begint klein
In de praktijk kan zelfzorg klein beginnen: bewust afronden na een intensief gesprek, een casus bespreken in plaats van er alleen over blijven nadenken, pauzes serieus nemen, grenzen aangeven in bereikbaarheid, of erkennen dat een situatie je raakt. Ook kan het betekenen dat een professional kritisch kijkt naar de eigen neiging om altijd beschikbaar te willen zijn.
In hulpverlenend werk wordt betrokkenheid vaak gewaardeerd, maar betrokkenheid zonder begrenzing is niet automatisch helpend. Een duidelijke, uitgeruste en reflectieve professional kan vaak meer betekenen dan iemand die zichzelf voortdurend voorbijloopt.
Ook voor ouders
Hoewel Take Care! voornamelijk geschreven is voor professionals, heeft het thema ook betekenis voor ouders. Ouders die zorgen hebben over hun kind kunnen eveneens het gevoel hebben dat ze continu “aan” moeten staan. Ze willen hun kind helpen, begrijpen, beschermen en ondersteunen. Dat kan veel vragen, zeker wanneer problemen langer duren of wanneer ouders zich onzeker voelen over wat hun kind nodig heeft.
Ook voor ouders kan het helpend zijn om te horen dat goed zorgen voor jezelf niet egoïstisch is. Rust nemen, steun vragen en grenzen herkennen kunnen juist bijdragen aan meer geduld, duidelijkheid en emotionele beschikbaarheid binnen het gezin.
Zorgen voor een ander begint bij zorgen voor jezelf
Daarmee raakt het boek aan een bredere misvatting: dat goede zorg voor een ander betekent dat je jezelf op de tweede plaats zet. In werkelijkheid vraagt goede zorg om balans. Voor professionals betekent dat een voortdurende afstemming tussen nabijheid en afstand, tussen verantwoordelijkheid nemen en verantwoordelijkheid delen, tussen betrokken zijn en kunnen herstellen. Voor ouders betekent het dat zij niet perfect hoeven te zijn om betekenisvol te zijn voor hun kind. Beschikbaar blijven vraagt soms juist om tijdig vertragen.
Take Care! nodigt hulpverleners uit om zelfzorg niet te zien als iets wat pas nodig is wanneer het misgaat en het te laat lijkt, maar als een vast onderdeel van professioneel werken. Wie goed voor anderen wil zorgen, hoeft zichzelf niet weg te cijferen.
De vraag is daarom niet alleen: wat heeft de ander nodig?
Maar ook: wat heb ik nodig om op een gezonde, zorgvuldige en betrokken manier aanwezig te blijven?
Esmee Janssen, stagiaire orthopedagogiek bij Op Maat Diagnostiek & Behandeling.
Bibliografie
Crego, A., Yela, J. R., Riesco-Matías, P., Gómez-Martínez, M. Á., & Vicente-Arruebarrena, A. (2022). The benefits of self-compassion in mental health professionals: A systematic review of empirical research. Psychology Research and Behavior Management, 2599–2620. https://doi.org/10.2147/PRBM.S359382
Figley, C. R. (2013). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. Routledge.
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. In G. Fink (Ed.), Stress: Concepts, cognition, emotion, and behavior (pp. 351–357). Academic Press.
Schön, D. A. (2017). The reflective practitioner: How professionals think in action. Routledge.
Skovholt, T. M., & Trotter-Mathison, M. (2016). The resilient practitioner: Burnout and compassion fatigue prevention and self-care strategies for the helping professions. Routledge.