Mijn brein, mijn telefoon en dopamine: wie heeft er eigenlijk de controle?
Het leven voelt soms als een eindeloze marathon. Met twee dochters, een man, een drukke maar heel fijne baan, een huishouden dat altijd doorgaat en een sociaal leven dat ik óók wil bijhouden, zijn de dagen meer dan gevuld. Momenten voor mijzelf zijn schaars. En als ze er dan eindelijk zijn…, zit ik te scrollen op mijn telefoon. TikTok, Instagram of toch nog even op Vinted – want ja, de meisjes hebben wel weer wat nodig. Althans, dat vertel ik mijzelf. Tot mijn partner laatst de vraag stelde: ‘Lieverd, hebben ze echt iets nodig?’ Met een kast vol kleding als stille getuige, voelde het antwoord… ongemakkelijk eerlijk. Misschien was dit geen praktisch gedrag meer. Misschien was ik een beetje verslaafd geraakt. Dus ging ik op zoek. Naar uitleg. Naar grip. Naar een manier om te begrijpen waarom ik steeds weer naar dat scherm grijp. En dus luisterde ik de podcast ‘schermtijd verminderen’ van De Podcast Psycholoog.

Telefoonverslaving uitgelegd
De aflevering bespreekt hoe smartphones en apps ontworpen zijn om onze aandacht vast te houden en zelfs verslavend kunnen werken. Hoewel technologie veel gemak biedt, ervaren veel mensen tegelijkertijd een gevoel van onrust en afhankelijkheid. De podcast legt uit dat digitale platforms gebruikmaken van psychologische mechanismen zoals:
- Beloningssystemen door middel van likes en meldingen
- Variabele bekrachtiging door middel van onvoorspelbare prikkels
- Sociale bevestiging
Deze elementen maken het moeilijk om te stoppen, zelfs wanneer we ons bewust zijn van de negatieve effecten.
Het is dus niet alleen een kwestie van wilskracht. Zo wordt ons gedrag namelijk gestuurd door ons brein en daarin speelt dopamine een sleutelrol. Dopamine is een neurotransmitter (een soort ‘boodschapperstofje’ in de hersenen) die wordt geassocieerd met plezier en beloning. Bij schermgebruik zorgen meldingen en likes voor dopamine-afgifte waardoor het gedrag aantrekkelijk blijft en herhaald wordt. Ook variabele bekrachtiging helpt dus een handje mee; als gebruiker weet je nooit precies wanneer je een interessante of belonende prikkel krijgt. Juist die onvoorspelbaarheid activeert het beloningssysteem wat er weer voor zorgt dat we alsmaar blijven scrollen, zelfs wanneer het ons weinig plezier meer oplevert.
Deze elementen maken het moeilijk om te stoppen, zelfs wanneer we ons bewust zijn van de negatieve effecten.
Enkele cijfers
Helaas ben ik niet de enige die stiekem toch wat verslaafd is geraakt aan het gebruik van mijn telefoon. Uit een internationale meta-analyse blijkt dat gemiddeld 23% van de jongeren problematisch telefoongebruik vertoont. De gemiddelde persoon pakt zijn telefoon 58 tot 75 keer per dag. Voor jongvolwassenen ligt dit aantal vaak nog hoger en kan dit oplopen tot wel 117 keer per dag. Dit weten we over het gebruik:
- De frequentie: Gemiddeld check je jouw smartphone iedere 10 tot 15 minuten. Dit betekent dat je hem vaak al oppakt nog voordat je er bewust over hebt nagedacht.
- Schermtijd: Naast het aantal keren dat je hem oppakt, besteden Nederlanders gemiddeld zo’n 3,5 tot 5,5 uur per dag aan hun telefoon.
- Aanrakingen: Het blijft niet alleen bij oppakken; uit onderzoeken blijkt dat we het scherm dagelijks gemiddeld zo’n 2.600 keer aanraken of aantikken.
Ook in onze praktijk horen we met enige regelmaat van ouders dat zij zich zorgen maken om het telefoongebruik van hun kind en stellen zij ons de vraag hoe hiermee om te gaan.

Wat we nu met deze informatie kunnen
Voor professionals:
De rol van professionals bij (mogelijke) telefoon- of schermverslaving ligt minder in ‘afleren of verbieden’ en meer in begrijpen, begeleiden en versterken van zelfregulatie. Problematisch schermgebruik is, zoals eerder gezegd, zelden alleen een kwestie van wilskracht; het hangt vaak samen met stress, verveling, sociale behoefte of gewoontegedrag.
- Signaleren en normaliseren
Professionals kunnen allereerst helpen om problematisch gebruik te herkennen zonder het direct te problematiseren. Veel jongeren en ouders ervaren schaamte of machteloosheid. Door het onderwerp bespreekbaar te maken, wordt het minder beladen. Belangrijk is om te kijken naar:- Duur van en controle over gebruik
- Invloed op slaap, school, relaties en stemming
- Of het gebruik functioneel is (ontspanning, contact) of vermijdend gedrag wordt
- Inzicht geven in het mechanisme
Een belangrijke taak is psycho-educatie. Uitleg over hoe apps werken helpt ouders en jongeren begrijpen waarom het zo moeilijk is om te stoppen. Dit helpt om het probleem minder als “persoonlijk falen” te zien en meer als interactie tussen de mens en het ontwerp van apps. - Versterken van zelfregulatie
In plaats van alleen regels opleggen, kunnen professionals werken aan het ontwikkelen van vaardigheden:- Omgaan met verveling en spanning zonder scherm
- Alternatieve copingstrategieën (sport, sociale activiteiten, ontspanning)
- Plannen van schermmomenten (bewust gebruik in plaats van automatisch gebruik)
- Reflectie op triggers: wanneer pak je je telefoon en waarom?
Voor ouders:
Ouders kunnen ook een belangrijke rol vervullen in het verminderen van problematisch telefoongebruik bij hun kinderen. Het gaat daarbij opnieuw niet om ‘verbieden’ maar om het creëren van balans, structuur en bewust gebruik. Bekend is dat een warme, betrokken opvoedstijl met duidelijke grenzen meestal beter werkt dan strenge controle of een volledig verbod. Kinderen leren dan stap voor stap zelfregulatie ontwikkelen en bewuster omgaan met technologie.
- Afspraken maken
Kinderen hebben behoefte aan voorspelbare regels. Dat geldt dus ook voor telefoongebruik. Voorbeelden van regels kunnen zijn; vaste schermmomenten, geen telefoon tijdens het eten en schermvrije momenten voor het slapen gaan. Het is belangrijk dat regels duidelijk en haalbaar zijn. - Voorbeeldgedrag laten zien
Kinderen leren veel door observatie. Wanneer ouders zelf voortdurend op hun telefoon zitten, wordt het moeilijk om grenzen geloofwaardig over te brengen. Bewust omgaan met eigen schermgebruik helpt daarom ook het kind. - Interesse tonen
In plaats van enkel te controleren, helpt het om als ouder nieuwsgierig te zijn. Je kunt vragen stellen als; welke apps gebruik je, waarom vind je dit leuk, met wie heb je online contact? Er ontstaat hierdoor meer openheid en vertrouwen. - Behoefte begrijpen
Telefoongebruik vervult vaak een functie, zoals ontspanning, contact met vrienden, afleiding van stress of verveling en behoefte aan bevestiging. Wanneer je als ouder begrijpt waarom je kind veel online is, kun je beter aansluiten bij wat jouw kind nodig heeft.
Voor kinderen en jongeren:
Zie jij wel eens je schermtijdrapport? Komt die boven de 1,5 uur per dag, dan is dat echt veel! Niet uitzonderlijk, maar wel echt veel. Heb je door dat je er niet beter of gelukkiger van wordt en wil je er wat aan doen? Dan zijn er 4 hele eenvoudige tips die je kunnen helpen:
- Wil jij je schermtijd met 50% reduceren in 2 weken? Uit onderzoek blijkt dat dat met deze tip lukt! Ga jezelf de vraag stellen: ‘waarom pak ik nu mijn telefoon en wordt ik hier beter/gelukkig van/is dit zinvol?’. Als het antwoord ‘nee’ is, leg je de telefoon weer terug. Je zult zien dat het aantal keren dat je de telefoon pakt af gaat nemen, maar ook dat je schermtijdrapportage andere getallen laat zien.
- Stel je telefoonscherm in op zwart-wit. Een stuk minder aantrekkelijk en pakkend voor je brein!
- Iedere app heeft zijn eigen notificaties. Zet alle notificaties uit die je niet perse nodig hebt. En dat zijn er eigenlijk heel veel.
- Gebruik een app of de focus-functie op je telefoon om profielen te creëren waar je wel en niet door gestoord kunt worden en waar je wel en niet toegang toe hebt.
Wat begon met een simpele vraag over kinderkleding, leidde tot een groter inzicht: Ons gedrag is niet willekeurig, ons brein is getraind en onze telefoon speelt daarop in. Nu nog de grip erop krijgen.. Daar ga ik deze week in ieder geval mee aan de slag door mijn telefoon iedere dag 15 minuten bewust weg te leggen op het moment dat ik normaal zou gaan zitten scrollen. Ik ben benieuwd wat er gebeurt; rust, onrust, verveling of misschien juist ruimte voor iets anders? Juist in dat ongemakkelijke moment ontstaan vaak het echte bewustzijn!
Merel Aarts, gz-psycholoog