Autisme en voorspelbaarheid: wat als de wereld anders loopt dan verwacht?

Categories: Autisme, Gedrag, gewoonte, voor oudersPublished On: november 4th, 2026

Voor veel kinderen, en zeker voor kinderen met autisme, is voorspelbaarheid belangrijk. Je kind weet bijvoorbeeld precies hoe de schooldag eruitziet. Dan valt er een les uit, of staat er een andere juf voor de klas. Voor de één is dat een klein ongemak. Voor de ander staat de hele dag op zijn kop. Waarom eigenlijk? En wat zien we over het hoofd als we vooral kijken naar hoe een kind reageert, en niet naar wat eraan voorafging?

Die vragen kwamen bij mij op door het boek Autisme en het voorspellende brein van Peter Vermeulen (2021). Ik maakte kennis met zijn ideeën tijdens een training waar hij een dag als gastdocent aansloot. Hij onderbouwde zijn verhaal met filmpjes en ervaringen, en vooral wat hij vertelde over de gevolgen van voorspellingsfouten is me bijgebleven. Daarna ben ik zijn boek gaan lezen.

Het voorspellende brein: ons brein kijkt vooruit

Ons brein reageert niet alleen op wat er gebeurt. Het gebruikt eerdere ervaringen en wat het om zich heen ziet om te voorspellen wat er waarschijnlijk komt. Zo kunnen we snel betekenis geven aan situaties en weten we hoe we kunnen reageren.

Wat is een voorspellingsfout?

Loopt het anders dan verwacht, dan moet het brein zijn verwachting bijstellen. Dat verschil tussen verwachting en werkelijkheid heet een voorspellingsfout.

Vermeulen gebruikt deze kijk op het brein om ervaringen van mensen met autisme beter te begrijpen. Niet alleen de prikkel zelf doet ertoe, maar ook wat iemand verwachtte en hoe voorspelbaar een situatie is.

Een verandering is niet altijd maar één verandering

Tijdens de training gaf Vermeulen een voorbeeld dat me is bijgebleven. Stel: een kind is eraan gewend dat de postbezorger een man is. Op een dag staat er een vrouw voor de deur. Misschien is dat voor het kind geen enkel probleem. Misschien roept het juist vragen op: komt er morgen weer iemand anders? Wat kan ik eigenlijk nog verwachten?

We weten niet wat er op zo'n moment in een kind omgaat. Maar het voorbeeld laat zien dat een verandering kan doorwerken in de verwachting voor de volgende keer. Dat is geen vaststaand gegeven. Het is iets wat we bij ieder kind opnieuw kunnen onderzoeken.

Van gedrag beoordelen naar gedrag begrijpen

In diagnostiek en behandeling vind ik het belangrijk om verder te kijken dan wat zichtbaar is. Gedrag vertelt ons iets, maar niet altijd meteen waarom een kind zo reageert. Wordt een kind boos bij een verandering, trekt het zich terug in een drukke omgeving of stelt het veel vragen over wat er gaat gebeuren? Dan kunnen we onderzoeken:

  • Wat gebeurde er vlak vóór de reactie?
  • Was duidelijk wat het kind kon verwachten?
  • Welke informatie was misschien onduidelijk of onverwacht?
  • Wat vertelt het kind zelf, en wat zien ouders en school?

Deze vragen geven geen kant-en-klaar antwoord. Ze helpen wel om niet te snel te denken aan onwil, starheid of gebrek aan motivatie.

Wat kun je ermee?

Het gaat er niet om iedere onzekerheid weg te nemen of alle veranderingen te voorkomen. Het gaat erom wat een kind nodig heeft om een situatie te begrijpen en ermee om te gaan.

  • Maak verwachtingen concreet. Bespreek vooraf wat er gaat gebeuren en wat hetzelfde blijft, passend bij de leeftijd van het kind.
  • Vertel niet alleen dát iets verandert, maar ook wat er nu gebeurt. Een gewijzigde planning wordt begrijpelijker als het nieuwe plan duidelijk is.
  • Kijk ook naar daarna. Soms is één uitleg genoeg. Soms heeft een kind later nog vragen, of tijd nodig om de ervaring te verwerken.
  • Leg ervaringen naast elkaar. Ouders, school en hulpverleners zien een kind in verschillende situaties. Samen zien ze patronen die één persoon alleen mist.
  • Blijf kijken naar dit kind. Wat het ene kind rust geeft, kan het andere kind juist spanning opleveren.

Dit sluit aan bij hoe wij bij Op Maat werken: het kind begrijpen in samenhang met zijn omgeving, zorg op maat bieden en samen verantwoordelijk zijn. En transparant zijn over wat we weten, wat we vermoeden en wat we nog moeten onderzoeken.

Autisme en voorspellen: wat zegt het onderzoek?

Uit de wetenschap

Het voorspellende brein verklaart niet alles. Onderzoek laat wel verschillen zien in hoe autistische mensen voorspellingen leren en gebruiken, vooral bij subtiele of wisselende signalen (Cannon et al., 2021). Tegelijk is het bewijs gemengd: in tien jaar onderzoek vonden meer studies geen verschil dan wel een verschil (Angeletos Chrysaitis & Seriès, 2023).

Ik zie het daarom als een denkkader dat helpt om nieuwe vragen te stellen, niet als verklaring voor ieder kind.

Een andere vraag kan het verschil maken

Wat mij aanspreekt, is de uitnodiging om langer nieuwsgierig te blijven. Om niet alleen te vragen: Waarom reageert dit kind zo? Maar ook:

“Wat had dit kind verwacht, en wat maakte de situatie moeilijk te begrijpen?”

Een vraag om mee te nemen: als een kind de volgende keer anders reageert dan je verwacht, wat zou je dan kunnen onderzoeken voordat je een verklaring kiest?

Lees ook

Autisme zit niet aan de buitenkant: waarom het op school goed lijkt te gaan en thuis niet, door Miriam. Meer blogs van ons team vind je op onze blogpagina.

Over de auteur
Dit blog is geschreven door Ingrid Balkenende, regiebehandelaar bij Op Maat Diagnostiek & Behandeling.

Vragen over het gedrag van je kind?

Wil je beter begrijpen wat er achter het gedrag van je kind zit? Neem gerust contact met ons op. We denken graag met je mee.

Neem contact op

Bronnen

  • Angeletos Chrysaitis, N., & Seriès, P. (2023). 10 years of Bayesian theories of autism: A comprehensive review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 145, 105022. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2022.105022
  • Cannon, J., O'Brien, A. M., Bungert, L., & Sinha, P. (2021). Prediction in autism spectrum disorder: A systematic review of empirical evidence. Autism Research, 14(4), 604–630. doi.org/10.1002/aur.2482
  • Vermeulen, P. (2021). Autisme en het voorspellende brein: Absoluut denken in een relatieve wereld. Pelckmans.